Ίλιγγος, ζάλη, αστάθεια: Τι πρέπει να γνωρίζετε

Πως ξέρω ότι έχω ίλιγγο, ζάλη ή και αστάθεια;

Ο ίλιγγος και η ζάλη είναι συμπτώματα και όχι παθήσεις. Υπάρχουν συνεπώς διάφορες παθήσεις που μπορεί να προκαλέσουν αυτά τα συμπτώματα.

Όταν ενώ είμαι ακίνητος έχω την αίσθηση ότι κινούμαι εγώ ο ίδιος ή το περιβάλλον μου, τότε έχω ίλιγγο. Μπορεί να νιώθω ότι γυρίζει «σαν στο λούνα παρκ», ή ότι κουνιέμαι σαν να είμαι σε βάρκα, ή ότι ελαφραίνω «σαν να προσγειώνεται το ασανσέρ», ή ότι μετατοπίζομαι απαλά σαν να με σπρώχνουν σε ένα έλκηθρο ή πολλές άλλες αισθήσεις κίνησης ανάλογα με το είδος του ιλίγγου.

Ο όρος «ζάλη» είναι λιγότερος ειδικός, και αναφέρεται στην αίσθηση αποπροσανατολισμού και διαταραγμένης αίσθησης του χώρου και της ακεραιότητας της ισορροπίας μας. Ως εκ τούτου, ο ίλιγγος μπορεί να ιδωθεί ως μία συγκεκριμένη υποπερίπτωση της ζάλης.

Η αστάθεια γίνεται αντιληπτή είτε στην ακίνητη όρθια στάση ή κατά τη βάδιση. Μπορεί να είναι αντικειμενική (δηλαδή ορατή σε κάποιον παρατηρητή) ή υποκειμενική, με την έννοια ότι ο ασθενής βιώνει την παρέκκλιση του σώματός του αλλά καταφέρνει με την προσπάθειά του να την αντισταθμίσει, έτσι ώστε τελικά να μην γίνεται ορατή σε άλλους.

Πως προκαλείται ο ίλιγγος;

Το αιθουσαίο σύστημα του ανθρώπου, το οποίο αποτελείται από το λαβύρινθο, το αιθουσαίο νεύρο και τα κυκλώματα της ισορροπίας στον εγκέφαλο (παρεγκεφαλίδα, εγκεφαλικό στέλεχος και περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού) έχει τρεις κύριες λειτουργίες:

1. Διατήρηση ευκρινούς όρασης όταν κινείται το κεφάλι
2. Ταχείες διορθώσεις της στάσης του σώματος ύστερα από αναταράξεις της ισορροπίας
3. Ενσυνείδητος προσανατολισμός και πλοήγηση στο χώρο

Οποιαδήποτε δομική ή λειτουργική βλάβη σε περιφερικές (λαβύρινθος, αιθουσαίο νεύρο) ή κεντρικές (παρεγκεφαλίδα, εγκεφαλικό στέλεχος και περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού) αιθουσαίες δομές διαταράσσει μία ή περισσότερες από τις τρεις αυτές λειτουργίες. Το αποτέλεσμα είναι, σε πολλές περιπτώσεις, η αίσθηση της κίνησης του εαυτού ή του περιβάλλοντος (ή και των δύο), ενώ στην πραγματικότητα δεν υφίσταται καμία κίνηση. Πρόκειται συνεπώς για μία ψευδαίσθηση, και αυτή η ψευδαίσθηση ονομάζεται ίλιγγος.

Ποιες είναι η συχνές παθήσεις που προκαλούν ίλιγγο, ζάλη ή αστάθεια;

Ο οξύς ίλιγγος ανήκει στις συχνότερες αιτίες έλευσης ασθενών σε τμήματα επειγόντων περιστατικών. 75-80% των ασθενών έχουν «καλοήθη» περιφερικά (καλοήθη παροξυσμικό ίλιγγο θέσεως, αιθουσαία νευρίτιδα, νόσο Meniere κ.α.) ή καλοήθη κεντρικά (αιθουσαία ημικρανία, εμμένουσα ζάλη-στάσης αντίληψης) αιθουσαία σύνδρομα. Ωστόσο, σε ένα μικρότερο ποσοστό που ανέρχεται στο 20% των περιπτώσεων, μπορεί να ελλοχεύει σοβαρή παθολογία: Σε οξύ ίλιγγο πρόκειται συνήθως για αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, και σπανιότερα κάποια έξαρση στο πλαίσιο υφιστάμενης Σκλήρυνσης κατά Πλάκας, ή τοξικά και μεταβολικά αίτια. Σε χρόνια ζάλη και αστάθεια, ενδέχεται να υφίσταται κάποια νευροεκφυλιστική, κληρονομική, παρανεοπλασματική ή αυτοάνοση παρεγκεφαλιδική αταξία.

Ποιες είναι οι ενδεδειγμένες εξετάσεις προκειμένου να φτάσει κανείς στο αίτιο του ιλίγγου και της ζάλης;

Όπως και στο παρελθόν, το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι η κλινική εξέταση του ιλιγγικού ασθενούς και η λήψη λεπτομερούς ιστορικού με στοχευμένες ερωτήσεις.

Ωστόσο, πλέον είναι διαθέσιμες σύγχρονες εργαστηριακές εξετάσεις που δίνουν τη δυνατότητα ελέγχου του περιφερικού και του κεντρικού αιθουσαίου συστήματος με μία ακρίβεια που δεν θα μπορούσε να είχε προβλεφθεί στο παρελθόν. Η προηγμένη εξέταση της λαβυρινθικής λειτουργίας με ποσοτικοποιημένη μέτρηση του αιθουσο-οφθαλμικού αντανακλαστικού (vHIT, video head-impulse test), η αξιολόγηση του κεντρικού αιθουσαίου συστήματος και της οφθαλμοκινητικότητας με διόφθαλμη βιντεονυσταγμογραφία και τα αιθουσαία μυογενή προκλητά δυναμικά είναι μερικές από τις σύγχρονες διαγνωστικές μεθόδους, οι οποίες σε συνδυασμό με τη μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, βάσης κρανίου και ενδεχομένως απεικόνισης του αιθουσαίου ή κοχλιακού ύδρωπα οδηγούν στη διάγνωση του υποκείμενου νοσήματος.

Ποια είναι η θεραπεία του ιλίγγου και της ζάλης;

Η μετακίνηση μικρών κρυστάλλων που ονομάζονται ωτοκονία από το σφαιρικό ή το ελλειπτικό κυστίδιο στον ημικύκλιο σωλήνα του έσω ωτός, είναι η αιτία του συνχότατου συνδρόμου του καλοήθους παροξυσμικού ιλίγγου θέσεως. Η θεραπεία είναι απλή και συνίσταται σε μία σειρά κινήσεων της κεφαλής που εφαρμόζει ο γιατρός στον ασθενή (χειρισμός ανάταξης).

Για τα υπόλοιπα ιλιγγικά σύνδρομα θα χρειαστεί ενδεχομένως αγωγή με κατασταλτικά του αιθουσαίου, ενώ για συγκεκριμένα σύνδρομα που μπορούν να αφορούν και παθήσεις του εγκεφάλου θα εφαρμοσθούν ειδικές θεραπείες αναλόγως της αιτιολογίας. Τέλος, σε πολλές περιπτώσεις οι φυσικοθεραπευτικές ασκήσεις αιθουσαίας αποκατάστασης θα βοηθήσουν στην παγίωση του θεραπευτικού αποτελέσματος.